De Gouden eeuw van Friesland

Aan de vooravond van de vierde Engelse Oorlog (1780-1784), dienden de Friese kooplieden en schippers in 1778 gezamenlijk klachten in bij de Friese Staten en Staten-Generaal, waarin zij het uitblijven van bescherming tegen de Engelse kaapvaart aan de kaak stelden. De protesten schilderden pour besoin de la cause een allicht wat te rooskleurig beeld van het belang van de Friese vrachtvaart op de Oostzee en naar Frankrijk. Het beeld was niettemin indrukwekkend. De Friese vrachtvaart kon zich op dat moment heel goed meten met die uit Holland en Zeeland. Het was in Friesland een bedrijfstak waarin miljoenen omgingen, honderden investeerders binnen en buiten Friesland telde, ook buiten de maritieme sector, voor werkgelegenheid zorgde en zo meerdere duizenden Friezen van een goed belegde boterham voorzag. Al sedert de zeventiende eeuw was de Friese vrachtvaart een belangrijke kurk waarop de Friese economie dreef. De vaart naar de Oostzee met retourvrachten niet alleen voor de Nederlanden, maar ook Frankrijk en het Iberisch Schiereiland, bereikte in de achttiende- eeuw haar hoogtepunt. Tussen circa 1720 en 1760 werd meer dan de helft van de schepen uit de Nederlanden die door de Sont van en naar de Oostzeehavens voer, gevaren door een Friese schipper. Zij en hun reders hadden daarmee een groot aandeel in de 'moedernegotie', de handel in bulk en primaire goederen die voor de economie van de Republiek onmisbaar waren. Vandaar dat die periode wel de Gouden Eeuw van Friesland wordt genoemd.

Sonttolregisters en Prize Papers

De laatste jaren is onze kennis over de organisatie van de Friese vrachtvaart naar de Oostzee sterk toegenomen. Aan de basis van de nieuwe inzichten liggen de beroemde Sonttolregisters, waarin gedurende 450 jaar alle scheepsbewegingen door de Sont werden bijgehouden. Deze unieke bron maakt het mogelijk om u in deze lezing mee te nemen langs de belangrijkste routes en handelsstromen tussen de Republiek en de Oostzee. De oriëntatie op Amsterdam wordt daarbij uit de doeken gedaan, net als de opkomst en neergang van de havens in de Friese Zuidwesthoek, de aanhoudende betekenis van Harlingen of de opkomst van Heerenveen en Joure. Ook de verschuivingen in de vrachtvaart op de Oostzee komen aan bod evenals de zogenaamde voorbijgaande vaart op Frankrijk, Portugal en Spanje. Spil in al deze contacten waren de schippers die dankzij hun investeringen, navigatiekunde en marktkennis in het buitenland, de Republiek van de nodige grondstoffen en bulkgoederen als graan konden voorzien. Via de partenrederij werd voortdurend nieuw kapitaal aangeboord om schepen te bouwen en in de vaart te houden. 

Fragmenten uit de Engelse Prize Papers, een tweede nog maar deels ontgonnen bron voor de Friese vrachtvaart, bieden inzichten in het dagelijks leven aan boord, op onderlinge verzekeringen en op de risico’s op zee zoals de talloze kaperijen die de Oostzeevaart bedreigden. Ten slotte komen de verklaringen voor de teloorgang van de Friese vrachtvaart aan bod; een klap waarvan ook Harlingen zich nooit meer geheel zou herstellen.

We hopen u te verwelkomen! De lezing is gratis toegankelijk, maar meldt u zich van tevoren aan? dat kan via de e-mail: info@vriendenhannemahuis.nl of museum@harlingen.nl.